giovedì 28 aprile 2011

8 maggio 2011 - III domenica di pasqua

1Pietro 1,18-19
Voi sapete che non a prezzo di cose effimere, come argento e oro, foste liberati dalla vostra vuota condotta, ereditata dai padri, ma con il sangue prezioso di Cristo, agnello senza difetti e senza macchia.
εἰδότες ὅτι οὐ φθαρτοῖς, ἀργυρίῳ ἢ χρυσίῳ ἐλυτρώθητε ἐκ τῆς ματαίας ὑμῶν ἀναστροφῆς πατροπαραδότου, ἀλλὰ τιμίῳ αἵματι ὡς ἀμνοῦ ἀμώμου καὶ ἀσπίλου Χριστοῦ.
Scientes quod non corruptibilibus, auro vel argento, redempti estis de vana vestra conversatione paternæ traditionis, sed pretioso sanguine quasi agni immaculati Christi, et incontaminati

Nel "torchio" di Is 63,3 (Torcular calcavi solus - Nel torchio ho pigiato da solo, Expositio super Isaiam ad litteram, cap. 63) S. Tommaso vede la croce, dalla quale è stato spremuto 1. sangue, per redimerci (e qui egli ricorda il passo di 1Pt) 2. acqua, per purificarci 3. olio, per risanarci 4. miele, per rafforzarci 5. vino, per rallegrarci:

Nota super illo verbo "torcular calcavi" quod de torculari crucis fluxit:
* Primo sanguis ad redimendum: 1Pet. 1: non corruptibilibus auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione, sed pretioso sanguine Jesu Christi.
* Secundo aqua ad emundandum: Ps. 77: eduxit aquam de petra; Ezech. 36: effundam super vos aquam mundam.
* Tertio oleum ad sanandum: Job 29: petra fundebat mihi rivos olei.
* Quarto mel ad consolidandum: Deut. 32: ut sugeret mel de petra.
* Quinto vinum ad confortandum: Prov. 3: vino torcularia redundabunt.

sabato 23 aprile 2011

1 maggio 2011 - II domenica di pasqua

1Pietro 1,3-5
Sia benedetto Dio e Padre del Signore nostro Gesù Cristo, che nella sua grande misericordia ci ha rigenerati, mediante la risurrezione di Gesù Cristo dai morti, per una speranza viva, per un’eredità che non si corrompe, non si macchia e non marcisce. Essa è conservata nei cieli per voi, che dalla potenza di Dio siete custoditi mediante la fede, in vista della salvezza che sta per essere rivelata nell’ultimo tempo.
Εὐλογητὸς ὁ θεὸς καὶ πατὴρ τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ κατὰ τὸ πολὺ αὐτοῦ ἔλεος ἀναγεννήσας ἡμᾶς εἰς ἐλπίδα ζῶσαν δι' ἀναστάσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐκ νεκρῶν, εἰς κληρονομίαν ἄφθαρτον καὶ ἀμίαντον καὶ ἀμάραντον, τετηρημένην ἐν οὐρανοῖς εἰς ὑμᾶς τοὺς ἐν δυνάμει θεοῦ φρουρουμένους διὰ πίστεως εἰς σωτηρίαν ἑτοίμην ἀποκαλυφθῆναι ἐν καιρῷ ἐσχάτῳ.
Benedictus Deus et Pater Domini nostri Iesu Christi, qui secundum misericordiam suam magnam regeneravit nos in spem vivam, per resurrectionem Iesu Christi ex mortuis, in hæreditatem incorruptibilem, et incontaminatam, et immarcescibilem, conservatam in cælis in vobis, qui in virtute Dei custodimini per fidem in salutem, paratam revelari in tempore novissimo.

Nel suo commento al salmo 37 (36 nella numerazione della Vulgata, versetto 3: "Spera in Domino, et fac bonitatem; et inhabita terram, et pasceris in divitiis eius" - Spera nel Signore e fa' il bene; abita la terra e ti sazierai delle sue ricchezza, Super Psalmo 36 n. 2), S. Tommaso nota come la prosperità spirituale consista in tre cose: ricchezze, piaceri e gloria. Nel v. 3 si parla della prima, le spirituali ricchezze: come e dove ricercarle e quale abbondanza ce ne sia promessa.
Per acquistarle, occorre prima di tutto volerle: devo sperare di avere i beni del Signore, che altro non sono se non lo stesso Signore (Sal 15,5; 1Pt 1,3-5: è questa l'"eredità incorruttibile"). E poiché non ci posso arrivare con i miei mezzi, devo al tempo stesso sperare l'aiuto del Signore (Sir 2,8-9).
Per acquistare queste ricchezze occorre in secondo luogo impegnarsi a fare il bene (Sal 33,27).
Esse sono infine da ricercarsi "in terra"; e "terra" significa:
1. la "terra dei viventi" che è la gloria (Sal 26,13 Vulg.), e dunque "abitare la terra" significa vivere già in terra il cielo (Fil 3,20)
2. l'anima (Lc 8,8.15), e dunque: coltivare la (terra della) propria interiorità
3. la chiesa militante (Sal 64,10 Vulg.), e dunque: stare nella chiesa, vivere il suo mistero
4. la propria carne (Gen 3,18), e dunque: estirpare le spine del vizio e coltivare le virtù.

"Spera in Domino". Et quia prosperitas temporalis in tribus consistit, scilicet in divitiis, voluptatibus, et honoribus:
Joan. 2: omne quod est in mundo etc.:
ideo, secundum quod etiam prosperitas spiritualis in tribus consistit, tria facit.
Primo enim ponuntur divitiae; secundo voluptates, ibi, delectare (v. 4); tertio gloria, ibi, educet (v. 6), quas promittit Deus sperantibus in se.
Circa primum tria facit. Primo ostendit modum acquirendi spirituales divitias; secundo ubi sunt quaerendae, ibi, et inhabita terram; tertio promittit illas abundanter, ibi, et pasceris.
Circa primum duo facit, secundum quod in acquisitione duo exiguntur. Primo enim proponitur finis; secundo ponitur conatus ad finem, ibi, et fac bonitatem.
Dicit ergo, spera in domino, idest spera te habiturum bona domini, idest ipsum dominum.
Ps. 15: dominus pars hereditatis meae et cetera.
1 Pet. 1: regeneravit nos in spem vivam per resurrectionem Jesu Christi ex mortuis in hereditatem incorruptibilem et cetera.
Et hic est finis intentus. Vel, spera in domino, idest de Deo, scilicet de auxilio domini.
Eccl. 2: qui timetis Deum et cetera.
Secundo dicit quod conetur ad acquirendum finem bona operando; et ideo subiungit, et fac bonitatem, idest omnia opera virtutum.
Ps. 33: declina a malo, et fac bonum.
Deinde cum dicit, et inhabita terram, ostendit ubi quaerendae sunt istae divitiae. Hoc non potest intelligi de materiali terra, quia etiam injusti inhabitant eam; sed exponitur de quadruplici terra;
et primo de terra viventium quae est gloriae.
Psalm. 26: credo videre bona domini in terra viventium, quam inhabites per desiderium.
Phil. 3: nostra conversatio in caelis est.
Item de anima tua.
Luc. 8: quod autem cecidit in terram bonam etc. et hanc inhabites semper ad conscientiam revertendo.
Sap. 8: intrans in domum meam conquiescam cum illa.
Tertia terra est Ecclesia militans.
Ps. 64: visitasti terram et inebriasti eam etc.
et hanc inhabites per confessionem fidei, non recedendo ab Ecclesia.
Quarta terra est propriae carnis.
Gen. 3: spinas et tribulos germinabit tibi,
et hanc inhabites extirpando vitia et inserendo virtutes.
Consequenter ostendit quod abundanter hae divitiae tribuentur, cum dicit, et pasceris in divitiis eius. Vel caelestis patriae, vel Ecclesiae, vel iucunditatis, vel abstinentiae carnis.

venerdì 15 aprile 2011

24 aprile 2011 - Pasqua

Colossesi 3,1-2:
Se siete risorti con Cristo, cercate le cose di lassù, dove è Cristo, seduto alla destra di Dio; rivolgete il pensiero alle cose di lassù, non a quelle della terra.
Εἰ οὖν συνηγέρθητε τῷ Χριστῷ, τὰ ἄνω ζητεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν ἐν δεξιᾷ τοῦ θεοῦ καθήμενος: τὰ ἄνω φρονεῖτε, μὴ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς.
Igitur, si consurrexistis cum Christo, quæ sursum sunt quærite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quæ sursum sunt sapite, non quæ super terram.

A pasqua parliamo di... ascensione! S. Tommaso infatti, preciso sempre, cita la frase paolina a proposito dell'ascensione (In Symbolum Apostolorum, articulus 6: "Ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei patris omnipotentis"). In effetti Paolo vi parla di "Cristo, seduto alla destra di Dio". Si vede bene: risurrezione e ascensione sono inscindibilmente legate, due aspetti dello stesso mistero di esaltazione (che per essere "completo" ha bisogno anche della Pentecoste: il Risorto, dotato di potere universale, dona lo Spirito). L'ascensione fu dunque - insegna il doctor angelicus nel suo commento al Credo - sublime, razionale e utile:
* sublime: il risorto ascende sopra tutti i cieli, fisici e spirituali, fino al trono di Dio
* razionale: egli sale al luogo che gli è proprio in virtù della natura divina; della vittoria riportata sulla morte; dell'umiltà mostrata
* utile: egli ci precede e ci guida; da lì intercede per noi; e ci attrae a sé, giacché il nostro cuore è dove è il nostro tesoro, Gesù vivo.

Post Christi resurrectionem oportet credere eius ascensionem, qua in caelum ascendit die quadragesima. Et ideo dicit: ascendit ad caelos. Circa quod debes notare tria. Primo scilicet quod fuit sublimis, rationalis, et utilis.

1. Sublimis quidem fuit, quia ascendit ad caelos. Et hoc tripliciter exponitur.
a. Primo super omnes caelos corporeos. Apostolus, Ephes. IV, 10: ascendit super omnes caelos. Et hoc primo incepit in Christo: nam antea corpus terrenum non erat nisi in terra, intantum ut etiam Adam fuerit in Paradiso terrestri.
b. Secundo ascendit super omnes caelos spirituales, scilicet naturas spirituales. Ephes. I, 20: constituens Iesum ad dexteram suam in caelestibus super omnem principatum et potestatem et virtutem et dominationem, et omne nomen quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro; et omnia subiecit sub pedibus eius.
c. Tertio ascendit usque ad sedem patris. Dan. VII, 13: ecce cum nubibus caeli quasi filius hominis veniebat, et usque ad antiquum dierum pervenit; et Marc. ult., 19: et dominus quidem Iesus, postquam locutus est eis, assumptus est in caelum, et sedet a dextris Dei. Non autem accipitur in Deo dextera corporaliter, sed metaphorice: quia inquantum Deus, dicitur sedere ad dexteram patris, idest ad aequalitatem patris; inquantum homo, sedet ad dexteram patris, idest in potioribus bonis. Hoc autem affectavit Diabolus. Isai. XIV, 13: in caelum conscendam, super astra Dei exaltabo solium meum; sedebo in monte testamenti, in lateribus Aquilonis; ascendam super altitudinem nubium, similis ero altissimo. Sed non pervenit nisi Christus; ideo dicitur: ascendit in caelum, sedet ad dexteram patris. Psal. CIX, 1: dixit dominus domino meo: sede a dextris meis.

2. Secundo Christi ascensio fuit rationalis, quia ad caelos: et hoc propter tria.
a. Primo quia caelum debebatur Christo ex sua natura. Naturale enim est ut unumquodque revertatur unde trahit originem. Principium autem originis Christi est a Deo, qui est super omnia. Ioan. XVI, 28: exivi a patre, et veni in mundum: iterum relinquo mundum, et vado ad patrem. Ioan. III, 13: nemo ascendit in caelum, nisi qui descendit de caelo, filius hominis qui est in caelo. Et licet sancti in caelum ascendant, non tamen sicut Christus: quia Christus sua virtute, sancti vero attracti a Christo. Cant. I, 3: trahe me post te. Vel potest dici quia nemo ascendit in caelum nisi Christus: quia sancti non ascendunt nisi inquantum sunt membra Christi, qui est caput Ecclesiae. Matth. XXIV, 28: ubicumque fuerit corpus, illuc congregabuntur et aquilae.
b. Secundo debebatur Christo caelum ex sua victoria. Nam Christus est in mundum missus ad pugnandum contra Diabolum, et vicit eum; et ideo meruit exaltari super omnia. Apoc. III, 21: ego vici, et sedi cum patre meo in throno eius.
c. Tertio ex sui humilitate. Nulla enim humilitas est ita magna sicut humilitas Christi, qui cum esset Deus, voluit fieri homo, et cum esset dominus, voluit formam servi accipere, factus obediens usque ad mortem, ut dicitur Phil. II, et descendit usque ad Infernum: et ideo meruit exaltari usque ad caelum ad sedem Dei. Nam humilitas via est ad exaltationem: Luc. XIV, 11: qui se humiliat, exaltabitur; Ephes. IV, 10: qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes caelos.

3. Tertio Christi ascensio fuit utilis; et hoc quantum ad tria.
a. Primo quantum ad ductum: nam ad hoc ascendit ut nos duceret. Nos enim nesciebamus viam, sed ipse ostendit: Mich. II, 13: ascendit, iter pandens ante eos. Et ut nos securos redderet de possessione regni caelestis: Ioan. XIV, 2: vado parare vobis locum.
b. Secundo quantum ad securitatem. Ad hoc enim ascendit ut interpellaret pro nobis: Hebr. VII, 25: accedens per semetipsum ad Deum semper vivens ad interpellandum pro nobis; I Ioan. II, 1: advocatum habemus apud patrem Iesum Christum.
c. Tertio ut ad se corda nostra traheret. Matth. VI, 21: ubi est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum; ut contemnamus temporalia: apostolus, Coloss. III, 1: si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram.

giovedì 14 aprile 2011

22 aprile 2011 - venerdi santo

Ebrei 5,8-9:
Pur essendo Figlio, [Cristo] imparò l’obbedienza da ciò che patì e, reso perfetto, divenne causa di salvezza eterna per tutti coloro che gli obbediscono.
καίπερ ὢν υἱὸς ἔμαθεν ἀφ'ὧν ἔπαθεν τὴν ὑπακοήν, καὶ τελειωθεὶς ἐγένετο πᾶσιν τοῖς ὑπακούουσιν αὐτῷ αἴτιος σωτηρίας αἰωνίου.
Et quidem cum esset Filius Dei, didicit ex iis, quæ passus est, obedientiam; et consummatus, factus est omnibus obtemperantibus sibi, causa salutis æternæ.

Se Cristo "è divenuto causa di salvezza eterna per tutti coloro che gli obbediscono", possiamo davvero dire che la legge della nuova alleanza, la legge evangelica, rende giusti e salva? Se solo chi obbedisce a Cristo sperimenta la sua salvezza, non si deve riconoscere che ad essa manca qualcosa, che le occorre un ulteriore apporto? Non siamo allora, daccapo, alla ricerca di qualcos'altro, che appunto renda possibile quella obbedienza?

S. Tommaso (Summa Theologiae Iª-IIae q. 106 articulus 2) risponde: la legge evangelica è principalmente il dono dello Spirito Santo effuso nei cuori; tale dono trasforma l'uomo dall'interno e in questo modo lo salva. Secondariamente essa è anche una serie di precetti contenuti nel Nuovo Testamento; e da questo punto di vista è analoga alla legge antica (Antico Testamento): rimane, senza lo Spirito, esteriore all'uomo, non lo trasforma, e perciò lo "uccide".

In pratica, solo nella integrale (interiore ed esteriore) obbedienza a Cristo si realizza la legge nuova. Così vanno intese le varie affermazioni sulla piena e universale salvezza portata da Cristo: non in modo magico, quasi che essa sia per il singolo automaticamente giustificante. Per l'uomo non c'è altra salvezza se non la deificazione. Chi pensa diversamente, sia che con Lutero pensi a una giustizia estrinseca derivante dalla "sola fede", sia che attraverso qualsiasi altro percorso ritenga che l'essere profondo di Dio (ossia il suo Spirito) rimanga comunque estraneo all'uomo, torna alla legge antica e vanifica la croce.

Videtur quod lex nova non iustificet. Nullus enim iustificatur nisi legi Dei obediat; secundum illud ad Heb. V: "factus est, scilicet Christus, omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae". Sed Evangelium non semper hoc operatur quod homines ei obediant, dicitur enim Rom. X, non omnes obediunt Evangelio. Ergo lex nova non iustificat.
...
Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, ad legem Evangelii duo pertinent.
* Unum quidem principaliter, scilicet ipsa gratia spiritus sancti interius data. Et quantum ad hoc, nova lex iustificat. Unde Augustinus dicit, in libro de spiritu et littera, ibi, scilicet in veteri testamento, lex extrinsecus posita est, qua iniusti terrerentur, hic, scilicet in novo testamento, intrinsecus data est, qua iustificarentur.
* Aliud pertinet ad legem Evangelii secundario, scilicet documenta fidei, et praecepta ordinantia affectum humanum et humanos actus. Et quantum ad hoc, lex nova non iustificat. Unde apostolus dicit, II ad Cor. III, littera occidit, spiritus autem vivificat. Et Augustinus exponit, in libro de spiritu et littera, quod per litteram intelligitur quaelibet Scriptura extra homines existens, etiam moralium praeceptorum qualia continentur in Evangelio. Unde etiam littera Evangelii occideret, nisi adesset interius gratia fidei sanans.

Ad primum ergo dicendum quod illa obiectio procedit de lege nova non quantum ad id quod est principale in ipsa, sed quantum ad id quod est secundarium in ipsa, scilicet quantum ad documenta et praecepta exterius homini proposita vel verbo vel scripto.

venerdì 8 aprile 2011

17 aprile 2011 - domenica delle palme

Filippesi 2,6-7
il quale (Cristo Gesù), pur essendo nella condizione di Dio, non ritenne un privilegio l’essere come Dio, ma svuotò se stesso assumendo una condizione di servo, diventando simile agli uomini.
ὃς ἐν μορφῇ θεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλὰ ἑαυτὸν ἐκένωσεν μορφὴν δούλου λαβών, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων γενόμενος.
qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se æqualem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus.

Nel commento al De Trinitate di Boezio (Super De Trinitate, pars 2 quaestio 3 articulus 4) leggiamo un'utile sintesi a proposito del rapporto tra Padre e Figlio. S. Tommaso elenca e discute prima undici passi scritturali nei quali si dice che il Figlio è minore del Padre; quindi otto nei quali si afferma invece l'uguaglianza (il terzo è Fil 2,6: sarebbe stata davvero una rapina se Cristo si fosse ritenuto uguale a Dio senza esserlo).
S. Tommaso spiega come la Scrittura parli del rapporto tra il Padre e il Figlio in tre modi, esprimendo ora:
1. l'uguaglianza (p. es. Gv 10,30)
2. l'inferiorità del Figlio in quanto fatto uomo (ecco ancora il passo di Fil 2,7)
3. l'origine del Figlio dal Padre, senza che con ciò si affermi altro (ad es. Gv 5,26).
Gli eretici (ariani etc., oggi tra gli altri i Testimoni di Geova) prendono le affermazioni del secondo e terzo gruppo nel primo senso; ma:
1. quanto è detto del Cristo in quanto uomo non va riferito alla sua divinità (altrimenti ne seguirebbe, ad esempio, che egli è morto in quanto Dio, il che è assurdo)
2. il rapporto paternità/filiazione non implica in sé superiorità/inferiorità, in quanto tutto quanto è dell'uno è pure dell'altro; implica solo una diversa identità relazionale.

A) Disuguaglianza

1. Gv 14,28
Videtur quod non sit Catholicae fidei confessio quod pater et filius et spiritus sanctus sint unus Deus, quia, ut ipse dicit, ad inaequalitatem horum trium sequitur pluralitas deorum. Sed sacra Scriptura, quae est caput Catholicae religionis, ut dicit Augustinus in libro de vera religione, ponit inaequalitatem patris et filii, ut videtur per hoc quod dicitur Ioh. 14: pater maior me est, ex persona filii. Ergo non est haec sententia Catholicae fidei quam dicit.

Ad primum ergo dicendum quod, sicut dicit Augustinus in II de Trinitate, de patre et filio tripliciter dicitur aliquid in Scripturis. Quaedam namque unitatem substantiae et aequalitatem ipsorum ostendunt, ut: ego et pater unum sumus. Quaedam vero filium minorem ostendunt propter formam servi, secundum quam factus est etiam se ipso minor, secundum illud Phil. 2: semet ipsum exinanivit formam servi accipiens. Quaedam ita dicuntur, ut neque minor neque aequalis ostendatur, sed tantum quod filius sit de patre, sicut dicitur Ioh. 5: sicut habet pater vitam in semet ipso, sic dedit et filio vitam habere. Primae ergo auctoritates sunt Catholicis in adminiculum ad veritatis defensionem. Sed ea, quae secundo et tertio modo dicuntur in Scriptura, assumpserunt haeretici ad sui erroris confirmationem, sed vane. Non enim ea quae de Christo dicuntur secundum humanam naturam sunt referenda ad eius divinitatem; alias sequeretur quod secundum divinitatem esset mortuus, cum hoc de ipso secundum humanitatem dicatur. Similiter nec ostenditur patre minor filius, quamvis filius sit ex patre, quia filius a patre omnia, quae pater habet, accepit, ut habetur Ioh. 16 et Matth. 11. Unde per hoc ordo originis, non inaequalitas deitatis astrui potest. Quod ergo dicitur: pater maior me est, dictum est de filio secundum humanam naturam secundum Augustinum, vel secundum Hilarium secundum divinam ita quod maioritas non importet inaequalitatem, quia filius non est minor patre, cui datum est nomen super omne nomen, sed importat auctoritatem principii, secundum quod hoc nomen, quo filius est aequalis patri, habet filius a patre.

2. 1Cor 15,28
Praeterea, 1 Cor. 15: cum subiecta illi fuerint omnia, scilicet filio, tunc et ipse subiectus erit ei, scilicet patri, qui sibi subiecit omnia; et sic idem quod prius.

Ad secundum dicendum quod filio subiecit omnia non solum pater, sed etiam ipse sibi, secundum illud Phil. 3: secundum virtutem, qua potens est sibi subicere omnia, et hoc secundum deitatem, qua aequalis est patri. Et ideo in hoc quod dicitur quod Christus subiectus erit ei, qui subiecit sibi omnia, non fit comparatio filii secundum divinitatem ad patrem, sed magis secundum humanitatem ad divinitatem patris, quae toti Trinitati est communis. Regnum ergo Christi sunt fideles ipsi; quod regnum tradet Deo et patri, non tamen sibi adimens, cum fideles ad visionem patris adducet, qua visione etiam ipsius deitas videbitur. Et tunc apparebit maxime esse secundum humanam naturam divinae subiectus, quando divina natura perfecte cognoscetur, non tali subiectione, ut quidam haeretici dixerunt, quod ipsa humana natura a Christo assumpta transeat in divinam, sed secundum quod est minor patris divinitate.

3. Rm 8,34
Praeterea, orare non est nisi inferioris ad superiorem. Sed filius orat pro nobis, Rom. 8: Christus Iesus qui etiam interpellat pro nobis. Similiter et spiritus sanctus, eodem: spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Ergo filius et spiritus sanctus sunt patre inferiores secundum confessionem Catholicae fidei; et sic idem quod prius.

Ad tertium dicendum quod, sicut Augustinus dicit in I de Trinitate, ex hoc filius rogat, quo minor est patre; quo vero aequalis est, exaudit cum patre; id est secundum humanam naturam orat, secundum divinam exaudit. Sed spiritus sanctus interpellare dicitur, in quantum nos interpellantes facit et nostris orationibus efficaciam praestat.

4. Gv 17,3
Praeterea, Ioh. 17 dicit filius loquens ad patrem: haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum et quem misisti Iesum Christum. Ergo solus pater est verus Deus, non ergo filius et spiritus. Et sic videntur esse creaturae, et sic idem quod prius.

Ad quartum dicendum quod secundum Augustinum in VI de Trinitate solus unus verus Deus non est tantum de patre intelligendum, sed simul de patre et filio et spiritu sancto, qui dicuntur solus unus verus Deus, quia nihil praeter Trinitatem illam est verus Deus. Unde sic intelligendum: ut cognoscant te patrem et quem misisti Iesum Christum esse unum solum verum Deum. De spiritu autem sancto tacet, quia, cum sit nexus amborum, ex utroque intelligitur.

5. 1Tim 6,16
Praeterea, apostolus de filio loquens 1 Tim. ultimo dicit: quem scilicet Christum suis temporibus ostendit beatus et solus potens rex regum et dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem. Ergo haec omnia soli patri conveniunt.

Ad quintum dicendum quod, sicut patet per Augustinum in I de Trinitate, verbum illud non est intelligendum solum de persona patris, sed de tota Trinitate. Tota enim est beatus et solus potens etc.; tota etiam Trinitas filium ostendit. Si tamen dixisset: quem ostendit pater beatus et solus potens, non propter hoc filius separaretur, sicut nec pater separatur, cum dicitur Eccli. 24 ex persona filii qui est Dei sapientia: gyrum caeli circuivi sola. Et hoc ideo, quia in his, quae ad essentiam pertinent, pater et filius sunt omnino unum. Et ideo quod de uno dicitur, ab alio per dictionem exclusivam non removetur, sed solum a creaturis, quae habent diversam essentiam.

6. Mc 13,32
Praeterea, Marc. 13 dicitur: de die autem illa et hora nemo scit neque Angeli in caelo neque filius nisi pater. Ergo maior est scientia patris quam filii. Ergo et maior essentia. Et sic idem quod prius.

Ad sextum dicendum quod filius non solum secundum divinam naturam scit diem illam et horam, sed etiam secundum humanam, quia eius anima scit omnia. Dicitur autem illam nescire, ut Augustinus dicit in I de Trinitate, quia non facit nos eam scire. Unde de hoc quaerentibus dixit: non est vestrum nosse tempora etc., Act. 1, per quem modum et apostolus dixit 1 Cor. 1: neque iudicavi me scire aliquid inter vos etc., quia scilicet alia eis dicere noluerat, quia capaces non erant. Vel hoc intelligendum est de filio non quantum ad personam ipsius capitis, sed quantum ad corpus eius, quod est Ecclesia, quae hoc nescit, ut Hieronymus dicit. In hoc vero, quod dicitur solus pater scire, ostenditur etiam filius scire secundum regulam praedictam.

7. Mt 20,23
Praeterea, Matth. 20 dicitur: sedere ad dexteram meam vel sinistram non est meum dare vobis, sed quibus paratum est a patre meo. Ergo filius non est aequalis potestatis cum patre.

Ad septimum dicendum quod, sicut dicit Augustinus in I de Trinitate, sic exponendum est verbum illud: non est meum dare vobis, id est non est humanae potestatis hoc dare, ut per illud intelligatur hoc dare, per quod est Deus et aequalis patri.

8. Col 1,15
Praeterea, Col. 1 dicitur de filio quod est primogenitus omnis creaturae. Sed comparatio non est nisi eorum quae sunt unius generis. Ergo filius est creatura.

Ad octavum dicendum quod, sicut Augustinus dicit in I de Trinitate, hunc apostolicum locum haeretici non intelligentes in contumeliam filii Dei saepe proponunt astruentes quod creatura sit minus considerantes verborum vim. Primogenitus quippe dictus est, non primus creatus, ut et genitus pro natura divina, quam habet, et primus propter perpetuitatem credatur. Quamvis autem filius non sit de genere creaturarum, tamen secundum Basilium habet aliquid cum creaturis commune, scilicet accipere a patre, sed habet prae creaturis quod per naturam habet quae a patre accipit. Et propter hoc potest ordo inter genituram filii et creaturarum productionem notari.

9. Sir 24,14
Praeterea, Eccli. 24 dicitur ex persona divinae sapientiae: ab initio et ante saecula creata sum, et sic idem quod prius.

Ad nonum dicendum quod illud verbum et alia similia, quae de sapientia Dei leguntur, vel sunt referenda ad sapientiam creatam, sicut sunt Angeli, vel ad ipsum Christum secundum humanam naturam. Et sic dicitur ab initio vel initio creatus, quasi ab aeterno praedestinatus creaturam assumere.

10. Gv 12,23.28
Praeterea, ille qui clarificatur minor est eo qui clarificat. Sed filius clarificatur a patre, ut patet Ioh. 12. Ergo filius est minor patre.

Ad decimum dicendum quod, sicut dicit Augustinus in II de Trinitate, ex hoc, quod pater clarificat filium, non ostenditur filius minor patre, alias esset etiam spiritu sancto minor, quia dicit filius de spiritu sancto, Ioh. 16: ille me clarificabit. Illa enim clarificatio non ostendit aliquid in persona filii Dei fieri, sed vel in notitia hominum, secundum quod clarificare est ipsius notitiam claram facere, vel in corpore assumpto, prout refertur ad claritatem resurrectionis.

11. Gal 4,4; Gv 14,26
Praeterea, mittens est maior eo qui mittitur. Sed pater mittit filium, ut patet Gal. 4: misit Deus filium suum factum ex muliere et cetera. Mittit etiam spiritum sanctum, Ioh. 14: Paraclitus spiritus sanctus, quem mittet pater et cetera. Ergo pater est maior filio et spiritu sancto. Et sic ista sententia quam dicit non videtur esse fidei Catholicae.

Ad undecimum dicendum quod filius et spiritus sanctus dicuntur missi a patre, non quod essent ubi prius non fuerant, sed ut essent aliquo modo quo prius non fuerant, quod est secundum aliquem effectum in creatura. Unde per hoc, quod filius et spiritus sanctus dicuntur a patre missi, non ostenditur Trinitatis inaequalitas, sed ordo originis, quo una persona est ab alia - unde pater non mittitur, qui non est ab alio - et efficientia respectu illius effectus, secundum quem persona divina mittitur.

B) Uguaglianza

1. Gv 1,1
Sed contra est quod dicitur Ioh. 1: in principio erat verbum, et Deus erat verbum, omnia per ipsum facta sunt. Ex quo habetur quod filius sit aeternus, alias non esset in principio; et quod sit patri aequalis, alias Deus non esset; et quod non sit creatura, alias non omnia per ipsum facta essent.

2. Gv 5,18
Praeterea, filius, cum sit veritas, de se mentitus non est. Sed filius dicebat se patri aequalem. Unde dicitur Ioh. 5: patrem suum dicebat Deum, aequalem se Deo faciens. Ergo ipse est aequalis patri.

3. Fil 2,6
Praeterea, Phil. 2: non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo. Esset autem rapina, si arbitraretur et non esset. Ergo est aequalis Deo.

4. Gv 10,30
Praeterea, Ioh. 10 dicitur: ego et pater unum sumus, praeterea Ioh. 14: ego in patre et pater in me est. Ergo unus alio minor non est.

5. Rm 9,5
Praeterea, Rom. 9: ex quibus Christus, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Ergo nullus est eo superior, et sic non est minor patre.

6. 1Gv 5,20
Praeterea, 1 Ioh. ultimo: dedit nobis sensum ut cognoscamus verum Deum et simus in vero filio eius. Hic est verus Deus et vita aeterna. Ergo non est minor patre.

7. Fil 3,3
Item ostenditur quod spiritus sanctus sit aequalis patri et verus Deus per hoc quod dicitur Phil. 3 secundum Graecam litteram: nos sumus circumcisio, qui spiritui Dei servimus, et intelligitur de latriae servitute, ut in Graeco patet. Sed talis servitus nulli creaturae debetur, Deut. 6 et Matth. 4: dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Ergo spiritus sanctus non est creatura.

8. 1Cor 6,19
Praeterea, membra Christi non possunt esse templum alicuius qui sit minor quam Christus. Sed corpora nostra, quae sunt membra Christi secundum apostolum, sunt templum spiritus sancti, ut dicitur 1 Cor. 6. Ergo spiritus sanctus non est minor Christo, et sic nec patre. Et ita verum est id quod auctor dicit esse Catholicae fidei sententiam.

venerdì 1 aprile 2011

10 aprile 2011 - V domenica di quaresima

Romani 8,10:

Se Cristo è in voi, il vostro corpo è morto per il peccato, ma lo Spirito è vita per la giustizia.
εἰ δὲ Χριστὸς ἐν ὑμῖν, τὸ μὲν σῶμα νεκρὸν διὰ ἁμαρτίαν, τὸ δὲ πνεῦμα ζωὴ διὰ δικαιοσύνην.
Si autem Christus in vobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter iustificationem.

L'uomo deve morire soltanto a causa del peccato? S. Tommaso si pone la domanda nel suo Commento alle sentenze di Pietro Lombardo (Scriptum super Sententiis magistri Petri Lombardi, liber 3, distinctio 16, quaestio 1, articulus 1: Utrum necessitas moriendi tantum sit homini ex peccato). La sopra citata frase paolina sembra confermarlo. Ma la risposta è: no, l'uomo muore anche per natura. Il corpo umano è infatti un composto, e in quanto tale è soggetto alla dissoluzione. Ma nello stato di innocenza originaria questa naturale capacità di morire era sospesa da un dono dato all'anima, la quale - unita a Dio - era in grado di comunicare al corpo la sua vita incorruttibile. Finché essa rimaneva sottomessa a Dio anche il corpo le era sottomesso. Con il peccato tale comunicazione si è interrotta, e dunque niente più si è opposto a che la naturale disgregazione del corpo avesse corso. Il passo paolino è dunque da intendersi in tal senso: il peccato ha bloccato quel che bloccava la morte.

Videtur quod necessitas moriendi sit tantum homini ex peccato. Rom. 8, 10: corpus quidem mortuum est propter peccatum, id est necessitati mortis addictum. Ergo.
...
Respondeo dicendum, quod necessitas moriendi partim homini est ex natura, partim ex peccato. Ex natura quidem, quia corpus hominis compositum est ex contrariis, quae nata sunt agere et pati ad invicem, ex quo accidit dissolutio compositi. Sed tamen in statu innocentiae donum quoddam a Deo gratis datum animae inerat, ut ipsa praeter modum aliarum formarum, secundum modum suum vitam indeficientem corpori largiretur, sicut ipsa incorruptibilis est, et non secundum modum corporis corruptibilem, quamdiu ipsa manebat Deo subdita, et corpus ei omnino subdebatur, nec aliqua dispositio in corpore accidere poterat quae vivificationem animae impediret. Sed propter peccatum istud donum ablatum est; et ideo relicta est humana natura, ut dicit Dionysius in Eccl. Hier., in statu qui debetur ei ex natura suorum principiorum, secundum quod dictum est ei, Gen. 3, 19: terra es, et in terram ibis. Et ideo post peccatum, necessitas moriendi inest homini ex peccato, sicut ex removente prohibens, quod erat gratia innocentiae; ex natura autem materiae, sicut ex eo quod per se necessitatem mortis inducit.
...
Ad primum ergo dicendum, quod hoc dicitur, inquantum per peccatum prohibens mortem remotum est.